Starzenie się i jego wpływ na zdrowie

Starzenie się dotyczy wszystkich organizmów żywych. Jest etapem życia charakteryzującym się stopniowym spowolnieniem funkcji układów i narządów organizmu, a u części ludzi zwiększeniem chorobowości. Podkreślić należy z całą mocą, że jest to proces NATURALNY. Efekty zmian dotyczą wielu sfer życia: zmniejsza się sprawność fizyczna, odporność psychiczna oraz aktywność społeczna. Postępująca utrata samodzielności, a niekiedy wystąpienie różnych chorób, może wymagać pod koniec życia zorganizowanej opieki innych osób.

 

Najczęstsze problemy zdrowotne:

NIEDOŻYWIENIE

Może dotyczyć nawet 1/3 osób powyżej 65 roku życia. Może wynikać z przyczyn ekonomicznych, społecznych, chorobowych (chorób przewlekłych, problemów stomatologicznych lub częstych pobytów w szpitalach). Często jest jednak związane ze słabszym odczuwaniem głodu i pragnienia, które prowadzą do zapominania o zaspokajaniu tych potrzeb. Przewlekłe odwodnienie spowodowane niedostatecznym piciem (zwłaszcza wody) może prowadzić do wielu zaburzeń (w tym neurologicznych) i jest groźne dla zdrowia.

Tymczasem jednym z czynników warunkujących dobrostan organizmu jest stan odżywienia i nawodnienia. Dlatego należy zapoznać się z najbardziej aktualną piramidą żywienia, u której podstaw po aktywności fizycznej, znajdują się warzywa i owoce, nad nimi produkty mączne (najlepiej pełnoziarniste), nabiał, jajka i dopiero na samym szczycie ryby i mięso oraz tłuszcze (zalecana jest zdecydowana przewaga olejów roślinnych w zdrowej diecie).

Wykazano również korzystny wpływ diety śródziemnomorskiej (w połączeniu z aktywnością fizyczną) na zachorowanie i przebieg choroby Alzheimera (zmniejszenie ryzyka zachorowania, a także opóźnienie wystąpienia kolejnych jej objawów). O diecie śródziemnomorskiej przeczytasz tutaj.

Jeśli, mimo właściwego odżywiania się, występuje spadek wagi i nieadekwatne osłabienie sił, należy poddać się badaniom diagnostycznym w celu znalezienia przyczyny takiej sytuacji.

 

STARZENIE SIĘ SKÓRY

Pierwsze zmiany skórne mogą pojawić się już po 30. roku życia, szczególnie w okolicach szyi i oczu. Skóra stopniowo traci swoją elastyczność, staje się sucha i szorstka oraz gorzej się regeneruje. Czynnikiem, który przyspiesza proces starzenia się skóry, jest nadmierna ekspozycja na słońce (bez zabezpieczenia przed promieniowaniem UV). W wyniku promieniowania słonecznego mogą pojawić się różne przebarwienia i plamy na skórze, ale przede wszystkim groźne jest ryzyko nowotworów skóry, których częstość występowania wzrasta z wiekiem.

Niepokojące są wszelkie niegojące się rany na skórze, zwiększające swoje rozmiary i niebolesne zrogowacenia, które często są możliwe do usunięcia, jeśli ich rozpoznanie nastąpi odpowiednio wcześnie. Najgroźniejszym nowotworem, którego częstość występowania rośnie w ostatnim czasie, ale nadal stanowi on tylko 5% nowotworów złośliwych skóry, jest czerniak złośliwy. Wszelkie znamiona skórne, których wielkość przekracza 5 mm, brzegi są nieostre, a kształt i kolor- nieregularne, powinny być zawsze konsultowane u dermatologa lub onkologa.

Zapobieganie i spowalnianie zmian skórnych polega na ograniczaniu ekspozycji na słońce oraz sztuczne źródła promieniowania UV, stosowaniu odpowiednich kremów z wysokimi filtrami (blokerów – UV50) oraz regenerujących, nawilżających a czasem także natłuszczających kremów, które będą stwarzać barierę dla uszkadzających czynników zewnętrznych.

 

CHOROBY PRZEWLEKŁE

Najczęstszymi problemami zdrowotnymi prowadzącymi do przedwczesnej śmierci w Unii Europejskiej (wg danych Eurostatu) są kolejno:

  1. Choroby układu krążenia (40%).
  2. Nowotwory złośliwe (26%).
  3. Choroby układu oddechowego (8%).
  4. Pozostałe (choroby układu trawiennego, choroby neurologiczne i zaburzenia psychiczne, zaburzenia metaboliczne, hormonalne oraz choroby zakaźne).

 

W Polsce również najczęstszymi problemami tej rangi są choroby układu krążenia, związane z takimi czynnikami ryzyka jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i palenie tytoniu. Nieleczone mogą doprowadzić do choroby niedokrwiennej serca (zagrażającej zawałem serca) oraz chorób naczyniowo-mózgowych (zagrażających udarem i zakrzepicą żylną).

Należy zauważyć, że w początkowym okresie rozpoznania nadciśnienia czy cukrzycy, podstawą ich leczenia (a czasem wystarczającą interwencją) jest zmiana stylu życia (włączenie regularnej aktywności fizycznej, modyfikacja diety i całkowite zaprzestanie palenia tytoniu).

Wśród chorób układu oddechowego na pierwszym miejscu rozpoznawana jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP) związana również z przewlekłym paleniem tytoniu. Również papierosy, a raczej związki w nich zawarte (ponad 7 tysięcy związków chemicznych, w tym ponad 70 substancji rakotwórczych) to główna przyczyna wzrostu zachorowalności na nowotwory złośliwe. W Polsce aktualnie żyje ponad milion osób z taką diagnozą. Według Światowej Organizacji Zdrowia ponad połowę zachorowań na nowotwory można byłoby wyeliminować poprzez ZMIANĘ STYLU ŻYCIA:

  1. Minimum 30 minut umiarkowanej aktywności fizycznej dziennie.
  2. Zdrowe nawyki żywieniowe (spożywanie 4-5 posiłków dziennie w regularnych odstępach czasowych, posiłki bogate w warzywa i owoce, unikanie potraw smażonych, zwłaszcza mięsa, spożywanie białka z ryb i warzyw strączkowych, unikanie słodyczy i słodzonych napojów na rzecz regularnego spożywania wody).
  3. Niepalenie papierosów, ograniczenie spożycia alkoholu.
  4. Zapobieganie wystąpieniu otyłości i jej leczenie (otyłość brzuszna: obwód pasa u kobiety >80cm, u mężczyzny >94cm).
  5. Odpowiednia ilość snu.
  6. Wczesne wykrywanie oraz leczenie chorób układu sercowo-naczyniowego przez regularne badania lekarskie (wizyty u lekarza rodzinnego przynajmniej jeden raz w roku).

Należy pamiętać, że palenie papierosów jest nałogiem, z którym trzeba walczyć, także przy pomocy leków i terapii. W dużych miastach funkcjonują Poradnie Leczenia Zespołu Uzależnienia od Tytoniu, w których można (bezpłatnie) skorzystać z pomocy lekarza i terapeuty. W mniejszych miejscowościach należy zwracać się do lekarzy rodzinnych, którzy również mogą poradzić i wypisać w niektórych przypadkach leki, ułatwiające rozstanie się z nałogiem. “Rzucenie palenia daje korzyści także po 60-tce” i “Poznaj 10 trików na rzucenie palenia” to artykuły na naszej stronie, które opisują jakie są korzyści wynikające z rzucenia palenia i podpowiadają, jak to skutecznie zrobić.

Do badań profilaktycznych o potwierdzonej skuteczności we wczesnym wykrywaniu chorób nowotworowych (co pozwala na szybką i skuteczną interwencję!) należą:

  • mammografia (u kobiet po 40. roku życia co dwa lata, po 50. co rok)
  • kolonoskopia (u wszystkich po 50. roku życia co 10 lat)
  • cytologia (u kobiet między 25. a 60. rokiem życia co 3 lata)
  • badanie kału na tzw. ”krew utajoną” (w każdym przypadku występującej w rodzinie diagnozy raka jelita grubego, powtarzane co roku!)

 

WIELOCHOROBOWOŚĆ

Problemem wielu ludzi po 65. roku życia jest współwystępowanie kilku chorób przewlekłych naraz, a co się z tym wiąże, konieczność przyjmowania wielu leków, które nawzajem mogą niekorzystnie na siebie wpływać oraz potęgować efekty niepożądane. Bardzo istotne jest, aby lekarz podstawowej opieki zdrowotnej wiedział o wszystkich lekach przyjmowanych przez swojego pacjenta (również tych kupowanych bez recepty). Zdarza się, że pacjenci przyjmują ten sam preparat pod inną nazwą handlową, potęgując toksyczność tej substancji w swoim organizmie.

Wśród chorób, które dominują po 65. roku życia, należy wymienić:

  • chorobę zwyrodnieniową stawów (u osób po 75. roku życia częstość jej rozpoznawania wynosi 80%!) – objawami są trudności w poruszaniu się, ograniczenie ruchomości stawów, ból początkowo podczas ruchu, a z czasem także przy odpoczynku;
  • nadciśnienie tętnicze (60-70% pacjentów) – co najmniej raz w roku należy mierzyć ciśnienie tętnicze u lekarza lub pielęgniarki Podstawowej Opieki Zdrowotnej;
  • chorobę niedokrwienną serca (30%) – do jej objawów należą: łatwiejsze męczenie się, ból-ucisk w klatce piersiowej, promieniujący do lewej ręki, brzucha, szyi lub pleców;
  • przewlekłą obturacyjną chorobę płuc-POCHP (25%) – w której następuje stopniowe pogarszanie oddychania, prowadzące do uczucia duszności i niedotlenienia;
  • cukrzycę (20%) – warto regularnie badać poziom cukru we krwi na czczo. Wśród objawów może wystąpić zwiększone pragnienie, wzmożone oddawanie moczu (również w nocy), zaburzenia widzenia, zmęczenie i osłabienie oraz nawracające zakażenia bakteryjne i grzybicze (np. częste infekcje dróg moczowych).

 

Częstym powikłaniem wielu chorób przewlekłych i unieruchomienia jest zapalenie płuc, które dodatkowo znacznie osłabia i pogarsza stan pacjenta. Z tego powodu rekomenduje się profilaktyczne szczepienia przeciw zakażeniu pneumokokami u wszystkich osób po 65. roku życia.

 

Do chorób somatycznych dołączają się coraz częściej rozpoznawane zaburzenia psychiczne. Szacuje się, że częstość zespołów depresyjnych sięga aż 30% populacji osób starszych, a zespoły otępienne rozpoznaje się u około 10%, przy czym po 90. roku życia odsetek ten sięga do 40%. Obserwacja objawów zaburzeń sfery psychicznej u osób w późnej dorosłości powinna skłonić do wizyty u specjalisty – psychiatry, który po zbadaniu będzie mógł najlepiej doradzić, w jaki sposób można postąpić w indywidualnym przypadku.

Skojarzenie wielu chorób bardzo często wiąże się z pogorszeniem sprawności, izolacją od otoczenia, pogorszeniem jakości życia i stresem psychicznym. Należy pozostać bardzo uważnym na swoich bliskich, którzy skarżą się na przewlekłe bóle, nie lekceważyć ich i nie tłumaczyć starością. Wszystkie dolegliwości powinny być wyjaśniane i w miarę możliwości uśmierzane. Jednak trzeba być również wyczulonym na nadużywanie leków przeciwbólowych, których coraz większy arsenał jest do zdobycia bez recepty, a które przyjmowane bez kontroli, mogą mieć bardzo groźne dla zdrowia skutki. Warto szukać pomocy specjalisty geriatry, który potrafi skoordynować opiekę nad chorym, oceniając całościowo stan pacjenta i uwzględniając wszystkie przyjmowane przezeń leki.

Autor: Aleksandra Jastrzębowska, lekarz w trakcie specjalizacji z dziedziny zdrowie publiczne i medycyna społeczna

Bibliografia:
1. Marchewka A,Dąbrowski Z,Żołądź J. „Fizjologia starzenia się. Profilaktyka i rehabilitacja.”Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013
2. Śliż D, Mamcarz A. „Medycyna stylu życia”, PZWL, Warszawa 2018
3. Zatoński W. „Profesor Witold Zatoński radzi JAK RZUCIĆ PALENIE”, wyd.XIV, 2006
4. Dane epidemiologiczne dostępne na stronach Krajowego Rejestru Nowotworów, http://onkologia.org.pl/ [dostęp:27.09.2018]
5. Kivipelto M, Håkansson K. „Rzadki sukces w walce z chorobą Alzheimera”, Świat Nauki 2017(05)